Żołna zwyczajna: Informacje, występowanie, zdjęcia

W świecie ptaków, pełnym koloru i różnorodności, jednym z gatunków, który potrafi przykuć naszą uwagę swoją unikalnością i urokiem, jest żołna zwyczajna (Merops apiaster). Żyjąca w sercu Europy Środkowej, ten wyjątkowy ptak, znany również jako żołna pszczołojad, zasługuje na bliskie przyjrzenie się.

  • Żołna zwyczajna to ptak o charakterystycznym, turkusowym upierzeniu i intensywnie żółtemu podgardlu, które kontrastuje z czarną plamką na wysokości oka i długim, cienkim dziobem.
  • Niewielu ptaków potrafi tak subtelnie i jednocześnie zdecydowanie wyróżnić się na tle leśnego krajobrazu. Ale jej wygląd to tylko wierzchołek góry lodowej, jeżeli chodzi o to, co sprawia, że ten ptak jest tak fascynujący.
  • Od jej unikalnych nawyków żywieniowych po specyficzne zachowania związane z budową gniazd, żołna zwyczajna jest integralną częścią ekosystemu, który ją otacza.

Przyjrzyjmy się bliżej temu niezwykłemu gatunkowi, doceniając jego rolę w naturze oraz to, jak wpływa on na środowisko, w którym żyje. Czytając ten artykuł, odkryjemy sekrety życia żołny zwyczajnej, zdobywając większą świadomość na temat jej znaczenia i tego, jak możemy przyczynić się do jej ochrony.

Opis i morfologia ptaka

Wymiary żołny zwyczajnej

Żołna zwyczajna[1] (Merops apiaster), występująca również pod nazwami żołna, żołna pospolita, żołna pszczołojad jest średniej wielkości ptakiem z rodziny żołn. Dorosłe osobniki osiągają długość od 23 do 25 cm, a ich rozpiętość skrzydeł waha się między 43 a 48 cm.

Ubarwienie żołny zwyczajnej

To, co natychmiast przyciąga naszą uwagę, to wyraźne, jaskrawozielone upierzenie żołny, które stanowi doskonałe maskowanie w gęstym, leśnym środowisku. Niemniej charakterystyczne jest żółte podgardle, które kontrastuje z jego czarnym dziobem oraz plamką, która przecina jego twarz na wysokości oka. Samice mają podobne upierzenie, a dymorfizm płciowy jest słabo zaznaczony.

Cechy charakterystyczne

  • Żołny zwyczajne mają również mocne nogi i ostre szpony, które umożliwiają im skuteczne poruszanie się po pniach drzew i gałęziach – zarówno do przodu, jak i do tyłu. W przeciwieństwie do większości ptaków, żołny często poruszają się w dół pnia drzewa głową do dołu.
  • Charakterystyczną cechą jest również długi, cienki i mocny dziób żołny. Umożliwia on zdobycie pokarmu w postaci owadów ukrytych pod korą drzew. Dzięki specjalnie przystosowanemu językowi, żołna może wyciągnąć zdobycz z najmniejszych szczelin.
  • Kolejnym niepowtarzalnym elementem jest charakterystyczny, głośny i melodyjny śpiew żołny zwyczajnej, który często można usłyszeć w europejskich lasach. Dźwięk ten, często opisywany jako „kik”, „kvik” lub „kwik”, jest głośny i donośny, a jego echa można usłyszeć nawet na dużych odległościach.

Wszystkie te cechy łączą się, tworząc gatunek, który jest nie tylko niezwykle piękny, ale też idealnie przystosowany do swojego środowiska i stylu życia.

Zasięg występowania żołny zwyczajnej

Europa oraz Azja

  • Żołna zwyczajna, choć można ją spotkać na całym obszarze Europy od Półwyspu Iberyjskiego po Ural, najchętniej zamieszkuje tereny Europy Środkowej. Występuje również na obszarach Azji Mniejszej oraz na Kaukazie.
  • Żołna zwyczajna preferuje środowisko leśne, zwłaszcza stare, dojrzałe lasy liściaste i mieszane, gdzie drzewa mają odpowiednio gruby pień i korę do poszukiwania pokarmu. Ceni sobie również parki miejskie, ogrody i aleje, gdzie występują stare drzewa.
  • Jest to gatunek osiadły, chociaż niektóre populacje mogą wykazywać tendencje do przemieszczania się, zwłaszcza podczas surowych zim. Żołny zwyczajne są terytorialne i zwykle pozostają w obrębie swojego terytorium przez cały rok.

Występowanie w Polsce

Żołna zwyczajna występuje w Polsce, głównie na południu i wschodzie kraju. Najwcześniejsze wzmianki o lęgach żołny w Polsce pochodzą z XVIII i XIX wieku. W latach 80. XX wieku liczebność krajowej populacji była szacowana na zaledwie 10–30 par. Jednak od lat 90. XX wieku obserwuje się ekspansję tego gatunku, a obecnie najliczniejsza populacja zamieszkuje Kielecczyznę. Lęgi żołny stwierdzano również na Górnym Śląsku, Mazowszu, Podlasiu, Małopolsce, Wielkopolsce, Ziemi Lubuskiej oraz Pomorzu.

Polska jest dla żołny zwyczajnej miejscem, gdzie gatunek ten jest osiadły, co oznacza, że nie migruje na zimę. Z tego powodu, jeśli mamy szczęście, możemy obserwować żołny przez cały rok. Warto dodać, że żołna zwyczajna jest w Polsce pod ochroną gatunkową.

Zachowania i Zwyczaje

Nietypowy styl poruszania się

Żołna zwyczajna jest znana z swojego unikalnego stylu poruszania się po drzewach. Jej mocne nogi i ostre szpony pozwalają na skuteczne poruszanie się po pniach drzew i gałęziach, a wyjątkowość jej poruszania się polega na tym, że potrafi chodzić w dół pnia głową do dołu – co jest rzadkością w świecie ptaków.

Owady podstawą diety

  • Żołna zwyczajna jest owadożerna. Wykorzystując swój długi, silny dziób, potrafi wbić go w korę drzewa i zdobyć pokarm w postaci owadów i ich larw, które żyją pod nią. Żeruje głównie na pniach i dużych gałęziach, rzadziej na ziemi. Żołna zwyczajna jest znanym zjadaczem niebezpiecznych owadów, w takich jak os, pszczół czy szerszeni!
  • W przypadku os i szerszeni, żołna jest jednym z niewielu naturalnych wrogów, które potrafią penetrować ich gniazda. Posiada zaskakującą odporność na jady owadów błonkoskrzydłych, co pozwala jej na zjadanie tych owadów bez większego ryzyka.
  • Działanie żołny na korzyść ekosystemu nie kończy się jednak na zjadaniu szkodliwych owadów. Jest również naturalnym „leśnym lekarzem”, który kontroluje populacje owadów szkodliwych dla drzew. Przeglądając korę w poszukiwaniu pokarmu, żołna zwyczajna pomaga w utrzymaniu zdrowia drzew, eliminując larwy owadów, które mogłyby zaszkodzić drzewom.
To właśnie adaptacje takie jak te sprawiają, że żołna zwyczajna jest tak cennym składnikiem ekosystemu leśnego i pokazują, jak każdy gatunek pełni swoją unikalną rolę w zachowaniu równowagi natury.

Gniazda wykuwane w drzewie

Co do gniazdowania, żołny zwyczajne wykuwają dziuple w miękkim drewnie drzew. Gniazdo jest budowane przez obydwa ptaki z pary, a jego wykuwanie trwa zazwyczaj od 2 do 3 tygodni. Po zakończeniu procesu budowy, samica składa od 4 do 7 jaj, które są następnie inkubowane przez obydwa ptaki przez około 19-20 dni.

Monogamiczne pary

Ptaki te są monogamiczne i zazwyczaj tworzą pary na całe życie. Są również terytorialne, co oznacza, że obronią swoje miejsce przed intruzami. Zachowanie terytorialne jest często akompaniowane przez głośne wołanie, które służy jako ostrzeżenie dla potencjalnych rywali.

Aktywność w ciągu dnia

Żołna zwyczajna jest generalnie ptakiem aktywnym w ciągu dnia. Jej aktywność zaczyna się na krótko po wschodzie słońca i trwa do zmierzchu. W ciągu dnia żołna poszukuje pokarmu, broni swojego terytorium i zajmuje się innymi aktywnościami związanymi z przetrwaniem.

Drapieżnictwo pszczół miodnych przez żołnę zwyczajną

Polowanie na pszczoły w locie

Żołna zwyczajna to ptak, który potrafi wykazać się niezwykłą zręcznością i sprytem podczas polowania. Jednym z jego ulubionych celów są właśnie pszczoły miodne. Polując na nie, żołna potrafi:

  • Szybko manewrować w powietrzu, aby śledzić ruchy swojej ofiary.
  • Wykorzystać swoje ostre szpony do chwytania pszczół w locie.
  • Zaskoczyć pszczoły swoją błyskawiczną akcją.
Polowanie na pszczoły w locie jest dla żołny nie lada wyzwaniem. Wymaga od niej dużego nakładu energii oraz precyzji. Dlatego też ptak ten często obserwuje roj pszczół z ukrycia, czekając na odpowiedni moment do ataku.

Oczyszczanie złapanej ofiary z jadu

Po schwytaniu pszczółki żołna musi jeszcze zmierzyć się z jej obronnym mechanizmem – jadem. Aby uniknąć ewentualnych komplikacji zdrowotnych spowodowanych ukąszeniem, ptak stosuje specjalne techniki oczyszczania swojej ofiary:

  • Trzymając pszczółkę między dziobem a stopami, uderza nią o gałąź lub inną twardą powierzchnię. W ten sposób uszkadza jej jadowity żądło.
  • Następnie, wykorzystując swoje ostre pazury, zdejmuje żądło wraz z workiem jadowym.
  • Dopiero teraz może bezpiecznie połknąć pszczółkę.

Ten proces oczyszczania ofiary z jadu jest dla żołny niezbędny, aby móc cieszyć się posiłkiem bez obaw o swoje zdrowie.

Problemy dla pszczelarzy

Choć żołna zwyczajna jest fascynującym drapieżnikiem, jej apetyt na pszczoły miodne może stwarzać problemy dla pszczelarzy i ich pasiek. Ptak ten potrafi bowiem:

  • Zmniejszyć liczbę pszczół w ulach przez intensywne polowanie na nie.
  • Zakłócać normalne funkcjonowanie pasieki przez swoją obecność i polowania.
  • Powodować straty finansowe dla pszczelarzy, którzy tracą część zbiorów miodu.

Pszczelarze starają się więc chronić swoje pasieki przed żołnami za pomocą różnych metod:

  • Instalowanie siatek ochronnych wokół uli, które uniemożliwiają ptakom dostęp do pszczół.
  • Stosowanie specjalistycznych odstraszaczy dźwiękowych naśladujących odgłosy drapieżników lub alarmowe sygnały pszczół.
  • Ustawianie w pobliżu pasieki budek lęgowych dla innych ptaków, które mogą odstraszać żołny swoją obecnością.

Mimo tych działań, żołna zwyczajna nadal stanowi zagrożenie dla pszczelarstwa.

Rozmnażanie i Rozwój

Proces rozmnażania żołny zwyczajnej rozpoczyna się wiosną, gdy ptaki te zaczynają wykuwać swoje gniazda. Te wyjątkowe struktury są zwykle umieszczane w dziuplach wykutych w miękkim drewnie starych drzew. Oba ptaki z pary przyczyniają się do budowy gniazda, które zazwyczaj trwa od 2 do 3 tygodni.

  • Gdy gniazdo jest gotowe, samica składa od 4 do 7 białych jaj. Jaja są potem wysiadywane przez oba ptaki z pary przez około 19-20 dni. Zarówno samiec, jak i samica biorą udział w karmieniu piskląt.
  • Pisklęta żołny są początkowo ślepe i nieopierzone. Po wykluciu, młode żołny są zależne od swoich rodziców, którzy karmią je pokarmem zdobytym pod korą drzew – głównie owadami i ich larwami. Po około 3-4 tygodniach od wyklucia, młode ptaki są już na tyle duże, że mogą opuścić gniazdo. Jednak nadal przez jakiś czas pozostają pod opieką rodziców, którzy uczą je, jak szukać pokarmu i poruszać się po drzewach.
  • Żołny zwyczajne dojrzewają płciowo po około 2 latach życia. Większość żołen zwyczajnych dożywa od 5 do 10 lat, choć niektóre osobniki mogą żyć nawet ponad 15 lat. Wszystko to sprawia, że cykl życia żołny zwyczajnej jest fascynującym przykładem przetrwania i przystosowania w środowisku leśnym.

Żołna Zwyczajna a Człowiek

Gatunek „najmiejszej troski”

Żołna zwyczajna nie jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN), żołna zwyczajna jest klasyfikowana jako gatunek „najmniejszej troski” (Least Concern). Liczebność światowej populacji żołny zwyczajnej jest szacowana na 14-26 milionów dorosłych osobników, a globalny trend liczebności populacji uznawany jest za stabilny. W Polsce żołna zwyczajna jest objęta ścisłą ochroną gatunkową i również została sklasyfikowana jako gatunek „najmniejszej troski” na Czerwonej liście ptaków Polski.

Relacja między żołną zwyczajną a człowiekiem jest złożona. Przez wiele lat, gatunek ten był polowany za swoje piękne, jaskrawozielone upierzenie, ale również ze względu na nieprawdziwe przekonanie, że żeruje na owocach uprawnych. Dziś, w wielu krajach, w tym w Polsce, żołna zwyczajna jest pod ochroną, co pomogło jej populacji odzyskać stabilność.

Nadal istnieją wyzwania dla przetrwania tego gatunku. Destrukcja ich naturalnych siedlisk, zwłaszcza starodrzewów, które są niezbędne dla ich gniazdowania i zdobywania pokarmu, jest poważnym zagrożeniem. 

Urbanizacja i intensywne rolnictwo mogą prowadzić do dalszego niszczenia siedlisk. Dlatego tak ważna jest ochrona starych lasów i terenów z dużą ilością drzew.

Niechciany gość

Żołna zwyczajna jest również często niechcianym gościem na podwórkach i w sadach, gdzie może szukać owadów w drewnianych konstrukcjach, takich jak altanki, czy wśród owoców. Jednak należy pamiętać, że jest to naturalne zachowanie, które pomaga w kontroli populacji owadów.

Pomimo tych wyzwań, żołna zwyczajna ma również pozytywne skutki dla człowieka. Jako naturalny „leśny lekarz”, pomaga utrzymać populacje owadów szkodników pod kontrolą. Dodatkowo, jest cennym gatunkiem dla obserwatorów ptaków i entuzjastów przyrody, którzy cieszą się możliwością obserwacji tego pięknego, jaskrawozielonego ptaka w jego naturalnym środowisku.

Edukacja ekologiczna i zrozumienie roli żołny zwyczajnej w ekosystemie są kluczowe dla utrzymania zdrowych relacji między tym gatunkiem a człowiekiem.

Żołna Zwyczajna – Podsumowanie

Żołna zwyczajna jest fascynującym ptakiem, którego role i funkcje w ekosystemie są nie do przecenienia.

  • Jest nie tylko naturalnym „leśnym lekarzem”, pomagającym utrzymać populacje szkodników pod kontrolą, ale także jest nieocenionym elementem bioróżnorodności, dodającym do lasu swojego unikalnego uroku.
  • Żołna zwyczajna, jak wiele innych gatunków, jest zagrożona przez zmieniające się warunki środowiskowe, szczególnie utratę starych drzewostanów, które są niezbędne dla jej gniazdowania i zdobywania pokarmu.
  • Dlatego tak ważne jest podejmowanie działań na rzecz ochrony siedlisk i promowanie zrównoważonych praktyk, które uwzględniają potrzeby dzikiej przyrody.
  • Miejmy nadzieję, że dzięki wspólnym wysiłkom będziemy mogli nadal cieszyć się obecnością tego niezwykłego ptaka w naszych lasach i parkach przez wiele pokoleń.

Żołna zwyczajna jest wspaniałym przypomnieniem o pięknie i złożoności naszej naturalnej światowej, którą wszyscy dzielimy i za którą wszyscy ponosimy odpowiedzialność.

FAQ – Pytania i odpowiedzi

Gdzie występuje żołna?

Żołna zwyczajna (Merops apiaster) jest gatunkiem ptaka występującym na szerokim obszarze Europy i Azji.

  • W Europie, jej zasięg rozciąga się od Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie, przez całą Europę Środkową, aż po zachodnią Rosję na wschodzie. Na północy zasięg żołny obejmuje kraje skandynawskie, a na południu sięga do północnej Afryki, obejmując Maroko, Algierię i Tunezję.
  • W Azji, żołna zwyczajna występuje na terenach od Turcji i Iranu po Kazachstan, Mongolię i północno-wschodnie Chiny.
  • Żołna zwyczajna preferuje tereny z dużą ilością drzew, dlatego najczęściej można ją spotkać w lasach liściastych i mieszanych, parkach, alejach oraz ogrodach. Stare drzewostany są dla niej szczególnie atrakcyjne ze względu na obfitość pokarmu w postaci owadów.

Co je żołna?

Żołna zwyczajna to głównie owadożerca. W jej diecie dominują różnego rodzaju owady, które znajduje pod korą drzew lub w jej pobliżu. Wykorzystując swój mocny i ostry dziób, żołna jest w stanie wbić go w korę drzewa i zdobyć pokarm, którym są owady i ich larwy.

  • Jest znana jako jeden z niewielu naturalnych wrogów os i szerszeni, potrafi bowiem penetrować ich gniazda i konsumować te owady, dzięki swej odporności na ich jad. Żeruje również na chrząszczach, mrówkach, gąsienicach i innych drobnych bezkręgowcach.
  • Choć głównym składnikiem diety żołny zwyczajnej są owady, zdarza jej się zjadać również owoce, nasiona, a nawet jaja i pisklęta innych ptaków, jeśli są dostępne i łatwe do zdobycia.
  • W związku z tym, żołna zwyczajna pełni ważną rolę w ekosystemie, kontrolując populacje szkodników i przyczyniając się do zdrowia drzew i lasów, w których żyje.

Czy żołna jest gatunkiem zagrożonym?


Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN), stanowiącej główne źródło informacji o statusie zagrożenia różnych gatunków na świecie, żołna zwyczajna nie jest obecnie uważana za gatunek zagrożony. Jej status według Czerwonej Listy IUCN to „najmniejszej troski” (stan na wrzesień 2021).

  • Jednak to nie znaczy, że gatunek ten nie jest narażony na różnego rodzaju zagrożenia. Przemiany środowiska, zwłaszcza utrata starych drzewostanów, które są kluczowe dla gniazdowania i zdobywania pokarmu przez żołnę, mogą mieć negatywny wpływ na populację tego ptaka.
  • Ponadto, intensywne rolnictwo, pestycydy, urbanizacja, a także polowania i handel ptakami mogą również stanowić zagrożenie dla tej i innych populacji ptaków. Dlatego ważne jest podejmowanie działań na rzecz ochrony siedlisk i promowanie zrównoważonych praktyk zarządzania ziemią, które uwzględniają potrzeby dzikiej przyrody.

Czy żołna jest pod ochroną?

Tak, żołna zwyczajna (Merops apiaster) jest w wielu krajach objęta ochroną, również w Polsce. Zgodnie z polskim prawem o ochronie przyrody, jest to gatunek objęty ochroną gatunkową, co oznacza, że jest zabronione nie tylko zabijanie tych ptaków, ale także niszczenie ich gniazd i jaj.

  • Ponadto, żołna zwyczajna jest wymieniona w Załączniku II Dyrektywy ptasiej Unii Europejskiej, która zobowiązuje państwa członkowskie do podejmowania działań na rzecz ochrony i zarządzania populacjami tych ptaków, w tym poprzez ochronę ich siedlisk.
  • Mimo że żołna zwyczajna nie jest uważana za gatunek zagrożony według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN), ochrona ta jest ważna, aby utrzymać zdrowe populacje tych ptaków i zapobiec potencjalnym zagrożeniom dla ich przetrwania w przyszłości.

Dodaj komentarz